Adhyāya 1 · Khaṇḍa 1
The Creation of the Worlds and Beings · 4 Mantras
1.1.1
Aitareya_1.1.1
Devanāgarī
ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥
ॐ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥
IAST
oṃ ātmā vā idam eka evāgra āsīn nānyat kiñcana miṣat | sa īkṣata lokān nu sṛjā iti ||
oṃ ātmā vā idam eka evāgra āsīn nānyat kiñcana miṣat | sa īkṣata lokān nu sṛjā iti ||
1.1.2
Creation_of_Worlds
Devanāgarī
स इमाँल्लोकानसृजत । अम्भो मरीचीर्मरमापोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो याः अधस्तात्ताः आपः ॥
स इमाँल्लोकानसृजत । अम्भो मरीचीर्मरमापोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो याः अधस्तात्ताः आपः ॥
IAST
sa imāṃl lokān asṛjata | ambho marīcīr maram āpo 'mbhaḥ pareṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhā 'ntarikṣaṃ marīcayaḥ pṛthivī maro yā adhastāt tā āpaḥ ||
sa imāṃl lokān asṛjata | ambho marīcīr maram āpo 'mbhaḥ pareṇa divaṃ dyauḥ pratiṣṭhā 'ntarikṣaṃ marīcayaḥ pṛthivī maro yā adhastāt tā āpaḥ ||
1.1.3
Creation_of_Guardians
Devanāgarī
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ॥
स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालान्नु सृजा इति । सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ॥
IAST
sa īkṣata ime nu lokā lokapālān nu sṛjā iti | so 'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat ||
sa īkṣata ime nu lokā lokapālān nu sṛjā iti | so 'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat ||
1.1.4
Opening_of_Organs
Devanāgarī
तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निः । नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुः । अक्षिणी निरभिद्येतामक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः । त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः । हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसो चन्द्रमाः । नाभिर्निरभिद्यत नाभेरपानोऽपानान्मृत्युः । शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥
तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निः । नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुः । अक्षिणी निरभिद्येतामक्षिभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः । कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशः । त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः । हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसो चन्द्रमाः । नाभिर्निरभिद्यत नाभेरपानोऽपानान्मृत्युः । शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः ॥
IAST
tam abhy atapat | tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍaṃ mukhād vāk vāco 'gniḥ | nāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ prāṇād vāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetām akṣibhyāṃ cakṣuś cakṣuṣa ādityaḥ | karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrād diśaḥ | tvaṅ nirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayān mano manasaś candramāḥ | nābhir nirabhidyata nābher apāno 'pānān mṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata śiśnād reto retasa āpaḥ ||
tam abhy atapat | tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍaṃ mukhād vāk vāco 'gniḥ | nāsike nirabhidyetāṃ nāsikābhyāṃ prāṇaḥ prāṇād vāyuḥ | akṣiṇī nirabhidyetām akṣibhyāṃ cakṣuś cakṣuṣa ādityaḥ | karṇau nirabhidyetāṃ karṇābhyāṃ śrotraṃ śrotrād diśaḥ | tvaṅ nirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ nirabhidyata hṛdayān mano manasaś candramāḥ | nābhir nirabhidyata nābher apāno 'pānān mṛtyuḥ | śiśnaṃ nirabhidyata śiśnād reto retasa āpaḥ ||
1.1.5
Waters_Speak
Devanāgarī
अब्ब्रवीद् इमानि नु बत लोकपालाश्च लोकाश्च । अन्नमेभ्यः सृजा इति ॥
अब्ब्रवीद् इमानि नु बत लोकपालाश्च लोकाश्च । अन्नमेभ्यः सृजा इति ॥
IAST
āb babrāvīd imāni nu bata lokapālāś ca lokāś ca | annam ebhyaḥ sṛjā iti ||
āb babrāvīd imāni nu bata lokapālāś ca lokāś ca | annam ebhyaḥ sṛjā iti ||
1.1.6
Creation_of_Food
Devanāgarī
सोऽन्नमेभ्यः सृजते । तदेनत्सृष्टं सृष्टेऽस्मिन्नप्स्वभ्यपतत् । तमशनायत्तृष्णाभ्यामन्ववार्जत् । तमेवाशनायात्तृष्णाभ्यामन्ववार्जत् ॥
सोऽन्नमेभ्यः सृजते । तदेनत्सृष्टं सृष्टेऽस्मिन्नप्स्वभ्यपतत् । तमशनायत्तृष्णाभ्यामन्ववार्जत् । तमेवाशनायात्तृष्णाभ्यामन्ववार्जत् ॥
IAST
so 'nnam ebhyaḥ sṛjate | tad enat sṛṣṭaṃ sṛṣṭe 'sminn apsv abhyapatat | tam aśanāyā tṛṣṇābhyām anvavārjat | tam evāśanāyā tṛṣṇābhyām anvavārjat ||
so 'nnam ebhyaḥ sṛjate | tad enat sṛṣṭaṃ sṛṣṭe 'sminn apsv abhyapatat | tam aśanāyā tṛṣṇābhyām anvavārjat | tam evāśanāyā tṛṣṇābhyām anvavārjat ||
1.1.7
Question_of_Eating
Devanāgarī
स ईक्षतेमे नु बत लोका लोकपालाश्चान्नमन्नमेभ्यः सृजते । तद्यदन्नं तदपि हन्ता । कतमेन्वेनं मण्डलोऽन्नं करिष्यत इति ॥
स ईक्षतेमे नु बत लोका लोकपालाश्चान्नमन्नमेभ्यः सृजते । तद्यदन्नं तदपि हन्ता । कतमेन्वेनं मण्डलोऽन्नं करिष्यत इति ॥
IAST
sa īkṣate ime nu bata lokā lokapālāś cānnam annam ebhyaḥ sṛjate | tad yad annaṃ tad api hantā | katamenvenaṃ maṇḍalo 'nnaṃ kariṣyata iti ||
sa īkṣate ime nu bata lokā lokapālāś cānnam annam ebhyaḥ sṛjate | tad yad annaṃ tad api hantā | katamenvenaṃ maṇḍalo 'nnaṃ kariṣyata iti ||
1.1.8
Attempt_with_Speech
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि वाच्यन्नं निगृह्णीयादिति । स वाचा सह प्राणेन नाशक्नोदन्नमत्तुम् । स यत्प्राणेनाशक्नोदन्नमत्तुं स य एषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुर्वै प्राणः ॥
स ईक्षत स यदि वाच्यन्नं निगृह्णीयादिति । स वाचा सह प्राणेन नाशक्नोदन्नमत्तुम् । स यत्प्राणेनाशक्नोदन्नमत्तुं स य एषोऽन्नस्य ग्रहो यद्वायुर्वै प्राणः ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi vāc y annam nigṛhṇīyād iti | sa vācā saha prāṇena nāśaknod annam attum | sa yat prāṇenāśaknod annam attuṃ sa ya eṣo 'nnasya graho yad vāyur vai prāṇaḥ ||
sa īkṣata sa yadi vāc y annam nigṛhṇīyād iti | sa vācā saha prāṇena nāśaknod annam attum | sa yat prāṇenāśaknod annam attuṃ sa ya eṣo 'nnasya graho yad vāyur vai prāṇaḥ ||
1.1.9
Attempt_with_Breath
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि प्राणेनान्नमपानेनाभ्यवहरादिति । स प्राणेन नाशक्नोदन्नमत्तुम् । स यदपानेनाशक्नोदन्नमत्तुं स य एषोऽन्नस्य ग्रहो यदपानो वै मृत्युः ॥
स ईक्षत स यदि प्राणेनान्नमपानेनाभ्यवहरादिति । स प्राणेन नाशक्नोदन्नमत्तुम् । स यदपानेनाशक्नोदन्नमत्तुं स य एषोऽन्नस्य ग्रहो यदपानो वै मृत्युः ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi prāṇenānnam apānenābhyavaharād iti | sa prāṇena nāśaknod annam attum | sa yad apānenāśaknod annam attuṃ sa ya eṣo 'nnasya graho yad apāno vai mṛtyuḥ ||
sa īkṣata sa yadi prāṇenānnam apānenābhyavaharād iti | sa prāṇena nāśaknod annam attum | sa yad apānenāśaknod annam attuṃ sa ya eṣo 'nnasya graho yad apāno vai mṛtyuḥ ||
1.1.10
Attempt_with_Eye
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि चक्षुषान्नं पश्येदिति । स चक्षुषान्नं नाशक्नोद् द्रष्टुम् । स यच्छ्रोत्रेणाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
स ईक्षत स यदि चक्षुषान्नं पश्येदिति । स चक्षुषान्नं नाशक्नोद् द्रष्टुम् । स यच्छ्रोत्रेणाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi cakṣuṣā 'nnaṃ paśyed iti | sa cakṣuṣānnaṃ nāśaknod draṣṭum | sa yac chrotreṇāśaknod annam attum ||
sa īkṣata sa yadi cakṣuṣā 'nnaṃ paśyed iti | sa cakṣuṣānnaṃ nāśaknod draṣṭum | sa yac chrotreṇāśaknod annam attum ||
1.1.11
Attempt_with_Skin
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि त्वचान्नं स्पृशेदिति । स त्वचान्नं नाशक्नोद् घ्रातुम् । स यत् श्रोत्रेणाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
स ईक्षत स यदि त्वचान्नं स्पृशेदिति । स त्वचान्नं नाशक्नोद् घ्रातुम् । स यत् श्रोत्रेणाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi tvacānnaṃ spṛśed iti | sa tvacānnaṃ nāśaknod ghrātum | sa yat śrotreṇāśaknod annam attum ||
sa īkṣata sa yadi tvacānnaṃ spṛśed iti | sa tvacānnaṃ nāśaknod ghrātum | sa yat śrotreṇāśaknod annam attum ||
1.1.12
Attempt_with_Mind
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि मनसान्नं ध्यायेदिति । स मनसान्नं नाशक्नोद् ध्यातुम् । स यन्मनसाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
स ईक्षत स यदि मनसान्नं ध्यायेदिति । स मनसान्नं नाशक्नोद् ध्यातुम् । स यन्मनसाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi manasānnaṃ dhyāyed iti | sa manasānnaṃ nāśaknod dhyātum | sa yan manasāśaknod annam attum ||
sa īkṣata sa yadi manasānnaṃ dhyāyed iti | sa manasānnaṃ nāśaknod dhyātum | sa yan manasāśaknod annam attum ||
1.1.13
Attempt_with_Organ
Devanāgarī
स ईक्षत स यदि शिश्नेनान्नं विसृजेदिति । स शिश्नेनान्नं नाशक्नोद् विस्रष्टुम् । स यद्रेतसा नाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
स ईक्षत स यदि शिश्नेनान्नं विसृजेदिति । स शिश्नेनान्नं नाशक्नोद् विस्रष्टुम् । स यद्रेतसा नाशक्नोदन्नमत्तुम् ॥
IAST
sa īkṣata sa yadi śiśnenānnaṃ visṛjed iti | sa śiśnenānnaṃ nāśaknod visraṣṭum | sa yad retasā nāśaknod annam attum ||
sa īkṣata sa yadi śiśnenānnaṃ visṛjed iti | sa śiśnenānnaṃ nāśaknod visraṣṭum | sa yad retasā nāśaknod annam attum ||
1.1.14
Success_through_Apana
Devanāgarī
स ईक्षत कथं न्विदमदिष्यतीति । स यदि वाचा विवृतं हन्ति तद्वाचा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि प्राणेन विवृतं हन्ति तद् प्राणेन विवृतमन्नं हन्ति । स यदि चक्षुषा विवृतं हन्ति तच्चक्षुषा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि त्वचा विवृतं हन्ति तत्त्वचा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि मनसा विवृतं हन्ति तन्मनसा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि श्रोत्रेण विवृतं हन्ति तच्छ्रोत्रेण विवृतमन्नं हन्ति । स यदि शिश्नेन विवृतं हन्ति तच्छिश्नेन विवृतमन्नं हन्ति । स यदपानेनाशक्नोदन्नमत्तुम् । तदेनमन्नादं कुरुते । स एषोऽन्नस्य ग्रहो यदपानो वै मृत्युः ॥
स ईक्षत कथं न्विदमदिष्यतीति । स यदि वाचा विवृतं हन्ति तद्वाचा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि प्राणेन विवृतं हन्ति तद् प्राणेन विवृतमन्नं हन्ति । स यदि चक्षुषा विवृतं हन्ति तच्चक्षुषा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि त्वचा विवृतं हन्ति तत्त्वचा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि मनसा विवृतं हन्ति तन्मनसा विवृतमन्नं हन्ति । स यदि श्रोत्रेण विवृतं हन्ति तच्छ्रोत्रेण विवृतमन्नं हन्ति । स यदि शिश्नेन विवृतं हन्ति तच्छिश्नेन विवृतमन्नं हन्ति । स यदपानेनाशक्नोदन्नमत्तुम् । तदेनमन्नादं कुरुते । स एषोऽन्नस्य ग्रहो यदपानो वै मृत्युः ॥
IAST
sa īkṣata kathaṃ nv idam adiṣyatīti | sa yadi vācā vivṛtaṃ hanti tad vācā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi prāṇena vivṛtaṃ hanti tat prāṇena vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi cakṣuṣā vivṛtaṃ hanti tac cakṣuṣā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi tvacā vivṛtaṃ hanti tat tvacā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi manasā vivṛtaṃ hanti tan manasā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi śrotreṇa vivṛtaṃ hanti tac chrotreṇa vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi śiśnena vivṛtaṃ hanti tac chiśnena vivṛtam annaṃ hanti | sa yad apānenāśaknod annam attum | tad enam annādaṃ kurute | sa eṣo 'nnasya graho yad apāno vai mṛtyuḥ ||
sa īkṣata kathaṃ nv idam adiṣyatīti | sa yadi vācā vivṛtaṃ hanti tad vācā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi prāṇena vivṛtaṃ hanti tat prāṇena vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi cakṣuṣā vivṛtaṃ hanti tac cakṣuṣā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi tvacā vivṛtaṃ hanti tat tvacā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi manasā vivṛtaṃ hanti tan manasā vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi śrotreṇa vivṛtaṃ hanti tac chrotreṇa vivṛtam annaṃ hanti | sa yadi śiśnena vivṛtaṃ hanti tac chiśnena vivṛtam annaṃ hanti | sa yad apānenāśaknod annam attum | tad enam annādaṃ kurute | sa eṣo 'nnasya graho yad apāno vai mṛtyuḥ ||
Adhyāya 1 · Khaṇḍa 2
The Entry of Ātman into Creation
1.2.1
Creation_and_Entry
Devanāgarī
स ईक्षत बह्व्योऽहं प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥
स ईक्षत बह्व्योऽहं प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥
IAST
sa īkṣata bahvyo 'haṃ prajāyeyeti | sa tapo 'tapyata | sa tapas taptvā idaṃ sarvam asṛjata yad idaṃ kiñca | tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat | tad anupraviśya sat tac tyac cābhavat | niruktaṃ cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca | satyaṃ cānṛtaṃ ca satyam abhavat | yad idaṃ kiñca tat satyam ity ācakṣate | tad apy eṣa śloko bhavati ||
sa īkṣata bahvyo 'haṃ prajāyeyeti | sa tapo 'tapyata | sa tapas taptvā idaṃ sarvam asṛjata yad idaṃ kiñca | tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat | tad anupraviśya sat tac tyac cābhavat | niruktaṃ cāniruktaṃ ca | nilayanaṃ cānilayanaṃ ca | vijñānaṃ cāvijñānaṃ ca | satyaṃ cānṛtaṃ ca satyam abhavat | yad idaṃ kiñca tat satyam ity ācakṣate | tad apy eṣa śloko bhavati ||
Adhyāya 1 · Khaṇḍa 3
The Cosmic Person and Sacred Song
1.3.1
Opening_the_Gates
Devanāgarī
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति । स ईक्षत कोऽहमिति । स ईक्षत आत्मानमेवाविदमिति । स इदमेव मुखं प्रासारयत् । स मुखाद्वाचं निरवर्तत । वाचोऽग्निः । नासिके प्रासारयत् । नासिकाभ्यां प्राणं निरवर्तत । प्राणाद्वायुः । अक्षिणी प्रासारयत् । अक्षिभ्यां चक्षुर्निरवर्तत । चक्षुष आदित्यः । कर्णौ प्रासारयत् । कर्णाभ्यां श्रोत्रं निरवर्तत । श्रोत्राद्दिशः । त्वचं प्रासारयत् । त्वचो लोमानि निरवर्तन्त । लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः । हृदयं प्रासारयत् । हृदयान्मनो निरवर्तत । मनसो चन्द्रमाः । नाभिं प्रासारयत् । नाभेरपानं निरवर्तत । अपानान्मृत्युः । शिश्नं प्रासारयत् । शिश्नाद्रेतो निरवर्तत । रेतस आपः ॥
स ईक्षत कथं न्विदं मदृते स्यादिति । स ईक्षत कोऽहमिति । स ईक्षत आत्मानमेवाविदमिति । स इदमेव मुखं प्रासारयत् । स मुखाद्वाचं निरवर्तत । वाचोऽग्निः । नासिके प्रासारयत् । नासिकाभ्यां प्राणं निरवर्तत । प्राणाद्वायुः । अक्षिणी प्रासारयत् । अक्षिभ्यां चक्षुर्निरवर्तत । चक्षुष आदित्यः । कर्णौ प्रासारयत् । कर्णाभ्यां श्रोत्रं निरवर्तत । श्रोत्राद्दिशः । त्वचं प्रासारयत् । त्वचो लोमानि निरवर्तन्त । लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः । हृदयं प्रासारयत् । हृदयान्मनो निरवर्तत । मनसो चन्द्रमाः । नाभिं प्रासारयत् । नाभेरपानं निरवर्तत । अपानान्मृत्युः । शिश्नं प्रासारयत् । शिश्नाद्रेतो निरवर्तत । रेतस आपः ॥
IAST
sa īkṣata kathaṃ nv idaṃ mad ṛte syād iti | sa īkṣata ko 'ham iti | sa īkṣata ātmānam evāvidam iti | sa idam eva mukhaṃ prāsārayat | sa mukhād vācaṃ niravartata | vāco 'gniḥ | nāsike prāsārayat | nāsikābhyāṃ prāṇaṃ niravartata | prāṇād vāyuḥ | akṣiṇī prāsārayat | akṣibhyāṃ cakṣur niravartata | cakṣuṣa ādityaḥ | karṇau prāsārayat | karṇābhyāṃ śrotraṃ niravartata | śrotrād diśaḥ | tvacaṃ prāsārayat | tvaco lomāni niravartanta | lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ prāsārayat | hṛdayān mano niravartata | manaso candramāḥ | nābhiṃ prāsārayat | nābher apānaṃ niravartata | apānān mṛtyuḥ | śiśnaṃ prāsārayat | śiśnād reto niravartata | retasa āpaḥ ||
sa īkṣata kathaṃ nv idaṃ mad ṛte syād iti | sa īkṣata ko 'ham iti | sa īkṣata ātmānam evāvidam iti | sa idam eva mukhaṃ prāsārayat | sa mukhād vācaṃ niravartata | vāco 'gniḥ | nāsike prāsārayat | nāsikābhyāṃ prāṇaṃ niravartata | prāṇād vāyuḥ | akṣiṇī prāsārayat | akṣibhyāṃ cakṣur niravartata | cakṣuṣa ādityaḥ | karṇau prāsārayat | karṇābhyāṃ śrotraṃ niravartata | śrotrād diśaḥ | tvacaṃ prāsārayat | tvaco lomāni niravartanta | lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ | hṛdayaṃ prāsārayat | hṛdayān mano niravartata | manaso candramāḥ | nābhiṃ prāsārayat | nābher apānaṃ niravartata | apānān mṛtyuḥ | śiśnaṃ prāsārayat | śiśnād reto niravartata | retasa āpaḥ ||
1.3.2
Singing_the_Saman
Devanāgarī
एतं ह वै तमात्मानं विदित्वा इमं लोकमभ्यैत्यम्बं च मरीचीश्च मरं चापः । स इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥
एतं ह वै तमात्मानं विदित्वा इमं लोकमभ्यैत्यम्बं च मरीचीश्च मरं चापः । स इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥
IAST
etaṃ ha vai tam ātmānaṃ viditvā imaṃ lokam abhy aity ambhaṃ ca marīcīś ca maraṃ cāpaḥ | sa imān lokān kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu ||
etaṃ ha vai tam ātmānaṃ viditvā imaṃ lokam abhy aity ambhaṃ ca marīcīś ca maraṃ cāpaḥ | sa imān lokān kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu ||
1.3.3
Moving_Through_Worlds_2
Devanāgarī
स एतमेव लोकमभ्यैत् । एतमेव लोकं कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते ॥
स एतमेव लोकमभ्यैत् । एतमेव लोकं कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते ॥
IAST
sa etam eva lokam abhy ait | etam eva lokaṃ kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste ||
sa etam eva lokam abhy ait | etam eva lokaṃ kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste ||
1.3.4
Final_Saman
Devanāgarī
स एतमेव लोकमभ्यैत् । एतमेव लोकं कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥
स एतमेव लोकमभ्यैत् । एतमेव लोकं कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु ॥
IAST
sa etam eva lokam abhy ait | etam eva lokaṃ kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu ||
sa etam eva lokam abhy ait | etam eva lokaṃ kāmānī kāmarūpy anusañcaran | etat sāma gāyann āste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu ||
Adhyāya 2
The Three Births · 6 Mantras
2.1
Aitareya_2.1.1 · First Birth
Devanāgarī
ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥
ॐ पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति यदेतद्रेतः । तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवात्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चत्यथैनज्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥
IAST
oṃ puruṣe ha vā ayam ādito garbho bhavati yad etad retaḥ | tad etat sarvebhyo 'ṅgebhyas tejaḥ saṃbhūtam ātmany evātmānaṃ bibharti tad yadā striyāṃ siñcaty athainaj janayati tad asya prathamaṃ janma ||
oṃ puruṣe ha vā ayam ādito garbho bhavati yad etad retaḥ | tad etat sarvebhyo 'ṅgebhyas tejaḥ saṃbhūtam ātmany evātmānaṃ bibharti tad yadā striyāṃ siñcaty athainaj janayati tad asya prathamaṃ janma ||
2.2
Aitareya_2.1.2
Devanāgarī
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥
तत्स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति ॥
IAST
tat striyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svam aṅgaṃ tathā | tasmād enāṃ na hinasti | sā 'syaitam ātmānam atra gataṃ bhāvayati ||
tat striyā ātmabhūyaṃ gacchati yathā svam aṅgaṃ tathā | tasmād enāṃ na hinasti | sā 'syaitam ātmānam atra gataṃ bhāvayati ||
2.3
Aitareya_2.1.3 · Second Birth
Devanāgarī
सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं लोकानां सन्तत्या । एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥
सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयत्यात्मानमेव तद्भावयत्येषं लोकानां सन्तत्या । एवं सन्तता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥
IAST
sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati | taṃ strī garbhaṃ bibharti | so 'gra eva kumāraṃ janmano 'gre 'dhibhāvayati | sa yat kumāraṃ janmano 'gre 'dhibhāvayaty ātmānam eva tad bhāvayaty eṣaṃ lokānāṃ santatyā | evaṃ santatā hīme lokās tad asya dvitīyaṃ janma ||
sā bhāvayitrī bhāvayitavyā bhavati | taṃ strī garbhaṃ bibharti | so 'gra eva kumāraṃ janmano 'gre 'dhibhāvayati | sa yat kumāraṃ janmano 'gre 'dhibhāvayaty ātmānam eva tad bhāvayaty eṣaṃ lokānāṃ santatyā | evaṃ santatā hīme lokās tad asya dvitīyaṃ janma ||
2.4
Aitareya_2.1.4 · Third Birth
Devanāgarī
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायामितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥
सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथास्यायामितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥
IAST
so 'syāyam ātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate | athāsyāyam itara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti | sa itaḥ prayann eva punar jāyate tad asya tṛtīyaṃ janma ||
so 'syāyam ātmā puṇyebhyaḥ karmabhyaḥ pratidhīyate | athāsyāyam itara ātmā kṛtakṛtyo vayogataḥ praiti | sa itaḥ prayann eva punar jāyate tad asya tṛtīyaṃ janma ||
2.5
Aitareya_2.1.5 · Vāmadeva's Realization
Devanāgarī
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥
तदुक्तमृषिणा गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा शतं मा पुर आयसीररक्षन्नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति । गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच ॥
IAST
tad uktam ṛṣiṇā garbhe nu sann anv eṣām avedam ahaṃ devānāṃ janimāni viśvā śataṃ mā pura āyasīr arakṣann adhaḥ śyeno javasā niradīyam iti | garbha evaitac chayāno Vāmadeva evam uvāca ||
tad uktam ṛṣiṇā garbhe nu sann anv eṣām avedam ahaṃ devānāṃ janimāni viśvā śataṃ mā pura āyasīr arakṣann adhaḥ śyeno javasā niradīyam iti | garbha evaitac chayāno Vāmadeva evam uvāca ||
2.6
Aitareya_2.1.6
Devanāgarī
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
IAST
sa evaṃ vidvān asmāc charīrabhedād ūrdhva utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmān āptvā 'mṛtaḥ samabhavat samabhavat ||
sa evaṃ vidvān asmāc charīrabhedād ūrdhva utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmān āptvā 'mṛtaḥ samabhavat samabhavat ||
Adhyāya 3
Prajñāna as Brahman · 4 Mantras
3.1
Aitareya_3.1.1
Devanāgarī
ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥
ॐ कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धानाजिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥
IAST
oṃ ko 'yam ātmā iti vayam upāsmahe kataraḥ sa ātmā | yena vā paśyati yena vā śṛṇoti yena vā gandhān ājighrati yena vā vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti ||
oṃ ko 'yam ātmā iti vayam upāsmahe kataraḥ sa ātmā | yena vā paśyati yena vā śṛṇoti yena vā gandhān ājighrati yena vā vācaṃ vyākaroti yena vā svādu cāsvādu ca vijānāti ||
3.2
Aitareya_3.1.2
Devanāgarī
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥
यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । सञ्ज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर्धृतिमतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुरसुः कामो वश इति । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥
IAST
yad etad hṛdayaṃ manaś caitat | saṃjñānam ājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭir dhṛtir matir manīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṅkalpaḥ kratur asuḥ kāmo vaśa iti | sarvāṇy evaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti ||
yad etad hṛdayaṃ manaś caitat | saṃjñānam ājñānaṃ vijñānaṃ prajñānaṃ medhā dṛṣṭir dhṛtir matir manīṣā jūtiḥ smṛtiḥ saṅkalpaḥ kratur asuḥ kāmo vaśa iti | sarvāṇy evaitāni prajñānasya nāmadheyāni bhavanti ||
3.3
Aitareya_3.1.3 · Prajñānaṃ Brahma
Devanāgarī
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥
एष ब्रह्मैष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानीमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किञ्चेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥
IAST
eṣa brahma eṣa indra eṣa prajāpatiḥ ete sarve devā imāni ca pañca-mahābhūtāni pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotīṃṣīty etāni imāni ca kṣudramiśrāṇīva bījānītarāṇi cetarāṇi cāṇḍajāni ca jārujāni ca svedajāni codbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣā hastino yat kiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yac ca sthāvaraṃ sarvaṃ tat prajñānetraṃ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma ||
eṣa brahma eṣa indra eṣa prajāpatiḥ ete sarve devā imāni ca pañca-mahābhūtāni pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotīṃṣīty etāni imāni ca kṣudramiśrāṇīva bījānītarāṇi cetarāṇi cāṇḍajāni ca jārujāni ca svedajāni codbhijjāni cāśvā gāvaḥ puruṣā hastino yat kiñcedaṃ prāṇi jaṅgamaṃ ca patatri ca yac ca sthāvaraṃ sarvaṃ tat prajñānetraṃ prajñāne pratiṣṭhitaṃ prajñānetro lokaḥ prajñā pratiṣṭhā prajñānaṃ brahma ||
3.4
Aitareya_3.1.4
Devanāgarī
स एतेन प्राज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
स एतेन प्राज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
IAST
sa etena prājñenātmanāsmāl lokād utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmān āptvā 'mṛtaḥ samabhavat samabhavat ||
sa etena prājñenātmanāsmāl lokād utkramyāmuṣmin svarge loke sarvān kāmān āptvā 'mṛtaḥ samabhavat samabhavat ||
🕉️ ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ 🕉️
इत्यैतरेयोपनिषत्समाप्ता
Thus concludes the Aitareya Upaniṣad
3 Adhyāyas | 33 Mantras | Complete