Kena Upaniṣad · केनोपनिषत्

35 Mantras in 4 Khaṇḍas · Sama Veda · the inquiry into the source of consciousness

प्रथमः खण्डः — First Khaṇḍa

Kena_1.1–1.9

1.1 Kena_1.1
Devanāgarī

ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः
केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः ।
केनेषितां वाचमिमां वदन्ति
चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥
IAST

oṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ manaḥ
kena prāṇaḥ prathamaḥ praiti yuktaḥ |
keneṣitāṃ vācam imāṃ vadanti
cakṣuḥ śrotraṃ ka u devo yunakti ||
1.2 Kena_1.2
Devanāgarī

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्
वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ।
चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः
प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
IAST

śrotrasya śrotraṃ manaso mano yad
vāco ha vācaṃ sa u prāṇasya prāṇaḥ |
cakṣuṣaś cakṣur atimucya dhīrāḥ
pretyāsmāl lokād amṛtā bhavanti ||
1.3 Kena_1.3
Devanāgarī

न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः ।
न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥
IAST

na tatra cakṣur gacchati na vāg gacchati no manaḥ |
na vidmo na vijānīmo yathaitad anuśiṣyāt ||
1.4 Kena_1.4
Devanāgarī

अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि ।
इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥
IAST

anyad eva tad viditād atho aviditād adhi |
iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nas tad vyācacakṣire ||
1.5 Kena_1.5
Devanāgarī

यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
IAST

yad vācā'nabhyuditaṃ yena vāg abhyudyate |
tad eva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yad idam upāsate ||
1.6 Kena_1.6
Devanāgarī

यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
IAST

yan manasā na manute yenāhur mano matam |
tad eva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yad idam upāsate ||
1.7 Kena_1.7
Devanāgarī

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
IAST

yac cakṣuṣā na paśyati yena cakṣūṃṣi paśyati |
tad eva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yad idam upāsate ||
1.8 Kena_1.8
Devanāgarī

यच्छ्रोत्रेण न श‍ृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
IAST

yac chrotreṇa na śṛṇoti yena śrotram idaṃ śrutam |
tad eva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yad idam upāsate ||
1.9 Kena_1.9
Devanāgarī

यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
IAST

yat prāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate |
tad eva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yad idam upāsate ||

End of First Khaṇḍa.

द्वितीयः खण्डः — Second Khaṇḍa

Kena_2.1–2.5

2.1 Kena_2.1
Devanāgarī

यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि
नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् ।
यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु
मीमाँस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥
IAST

yadi manyase suvedeti daharam evāpi
nūnaṃ tvaṃ vettha brahmaṇo rūpam |
yadasya tvaṃ yadasya deveṣv atha nu
mīmāṃsyam eva te manye viditam ||

Textual note: Sanskrit Documents marks a variant here: दहरमेवापि / दभ्रमेवापि.

2.2 Kena_2.2
Devanāgarī

नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ।
यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥
IAST

nāhaṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca |
yo nas tad veda tad veda no na vedeti veda ca ||
2.3 Kena_2.3
Devanāgarī

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः ।
अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥
IAST

yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ |
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātam avijānatām ||
2.4 Kena_2.4
Devanāgarī

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ।
आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥
IAST

pratibodhaviditaṃ matam amṛtatvaṃ hi vindate |
ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam ||
2.5 Kena_2.5
Devanāgarī

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति
न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः ।
भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः
प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
IAST

iha ced avedīd atha satyam asti
na ced ihāvedīn mahatī vinaṣṭiḥ |
bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ
pretyāsmāl lokād amṛtā bhavanti ||

End of Second Khaṇḍa.

तृतीयः खण्डः — Third Khaṇḍa

Kena_3.1–3.12

3.1 Kena_3.1
Devanāgarī

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो
विजये देवा अमहीयन्त ॥
IAST

brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo
vijaye devā amahīyanta ||
3.2 Kena_3.2
Devanāgarī

त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ।
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत
किमिदं यक्षमिति ॥
IAST

ta aikṣantāsmākam evāyaṃ vijayo'smākam evāyaṃ mahimeti |
tad dha eṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tan na vyajānata
kim idaṃ yakṣam iti ||
3.3 Kena_3.3
Devanāgarī

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि
किमिदं यक्षमिति तथेति ॥
IAST

te'gnim abruvañ jātaveda etad vijānīhi
kim idaṃ yakṣam iti tatheti ||
3.4 Kena_3.4
Devanāgarī

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा
अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥
IAST

tad abhyadravat tam abhyavadat ko'sīti | agnir vā
aham asmīty abravīj jātavedā vā aham asmīti ||
3.5 Kena_3.5
Devanāgarī

तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ सर्वं
दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥
IAST

tasmiṃs tvayi kiṃ vīryam ity apīdaṃ sarvaṃ
daheyaṃ yad idaṃ pṛthivyām iti ||
3.6 Kena_3.6
Devanāgarī

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति ।
तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव
निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥
IAST

tasmai tṛṇaṃ nidadhāv etad daheti |
tad upapreyāya sarvajavena tan na śaśāka dagdhuṃ sa tata eva
nivavṛte naitad aśakaṃ vijñātuṃ yad etad yakṣam iti ||
3.7 Kena_3.7
Devanāgarī

अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि
किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥
IAST

atha vāyum abruvan vāyav etad vijānīhi
kim etad yakṣam iti tatheti ||
3.8 Kena_3.8
Devanāgarī

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा
अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥
IAST

tad abhyadravat tam abhyavadat ko'sīti | vāyur vā
aham asmīty abravīn mātariśvā vā aham asmīti ||
3.9 Kena_3.9
Devanāgarī

तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ
सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥
IAST

tasmiṃs tvayi kiṃ vīryam ity apīdaṃ
sarvam ādadīya yad idaṃ pṛthivyām iti ||
3.10 Kena_3.10
Devanāgarī

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति
तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव
निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥
IAST

tasmai tṛṇaṃ nidadhāv etad ādat sveti |
tad upapreyāya sarvajavena tan na śaśākādātuṃ sa tata eva
nivavṛte naitad aśakaṃ vijñātuṃ yad etad yakṣam iti ||
3.11 Kena_3.11
Devanāgarī

अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति
तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥
IAST

athendram abruvan maghavann etad vijānīhi kim etad yakṣam iti tatheti |
tad abhyadravat tasmāt tirodadhe ||
3.12 Kena_3.12
Devanāgarī

स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमाँ
हैमवतीं ताँहोवाच किमेतद्यक्षमिति ॥
IAST

sa tasminn evākāśe striyam ājagāma bahuśobhamānām Umāṃ
haimavatīṃ tāṃ hovāca kim etad yakṣam iti ||

End of Third Khaṇḍa.

चतुर्थः खण्डः — Fourth Khaṇḍa

Kena_4.1–4.9

4.1 Kena_4.1
Devanāgarī

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये
महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
IAST

sā brahmeti hovāca brahmaṇo vā etad vijaye
mahīyadhvam iti tato haiva vidāñcakāra brahmeti ||
4.2 Kena_4.2
Devanāgarī

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्
यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्
प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
IAST

tasmād vā ete devā atitarām ivānyān devān
yad agnir vāyur indras te hy enan nediṣṭhaṃ pasparśus te hy enat
prathamo vidāñcakāra brahmeti ||
4.3 Kena_4.3
Devanāgarī

तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्
स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
IAST

tasmād vā indro'titarām ivānyān devān
sa hy enan nediṣṭhaṃ pasparśa sa hy enat prathamo vidāñcakāra brahmeti ||
4.4 Kena_4.4
Devanāgarī

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३
इतीन्न्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ॥
IAST

tasyaiṣa ādeśo yad etad vidyuto vyadyutadā3
itīn nyamīmiṣadā3 ity adhidaivatam ||

Textual note: The आ३ forms represent a Vedic recitation notation rather than an ordinary prose/verse spelling. Sanskrit Documents explicitly notes the additional "A" in this passage as a comparative/recitational usage.

4.5 Kena_4.5
Devanāgarī

अथाध्यात्मं यद्देतद्गच्छतीव च मनोऽनेन
चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णँ सङ्कल्पः ॥
IAST

athādhyātmaṃ yad etad gacchatīva ca mano'nena
caitad upasmaraty abhīkṣṇaṃ saṅkalpaḥ ||
4.6 Kena_4.6
Devanāgarī

तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि
हैनꣳ सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥
IAST

tad dha tad vanaṃ nāma tad vanam ity upāsitavyaṃ sa ya etad evaṃ vedābhi
hainaṃ sarvāṇi bhūtāni saṃvāñchanti ||
4.7 Kena_4.7
Devanāgarī

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषत्
ब्राह्मीं वाव त उपनिषदमब्रूमेति ॥
IAST

upaniṣadaṃ bho brūhīty uktā ta upaniṣad
brāhmīṃ vāva ta upaniṣadam abhrūmeti ||
4.8 Kena_4.8
Devanāgarī

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि
सत्यमायतनम् ॥
IAST

tasyai tapo damaḥ karmeti pratiṣṭhā vedāḥ sarvāṅgāni
satyam āyatanam ||
4.9 Kena_4.9
Devanāgarī

यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे
लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥
IAST

yo vā etām evaṃ vedāpahatya pāpmānam anante svarge
loke jye ye prati tiṣṭhati prati tiṣṭhati ||

End of Fourth Khaṇḍa.